W pewnym momencie rodzice zauważają, że ich otwarte dotychczas dziecko nagle się od nich odsuwa. Przestaje opowiadać o swoich sprawach, ucina rozmowy, odmawia wspólnych wyjść do kina lub teatru. Separacja to naturalny etap dorastania, trudny nie tylko dla rodziców nastolatka, ale także dla niego samego. 

Dorastanie dla początkujących

Wiek 13-16 to koniec beztroskiego dzieciństwa, w którym świat wydaje się idealny, a rodzice wszechwiedzący i wszechmocni. – To dla młodego człowieka bardzo trudny okres, w którym dojrzewają jego systemy: poznawczy i emocjonalny– mówi dr Ewa Jarczewska-Gerc, psycholog społeczny z Uniwersytetu SWPS w Warszawie. Zaczyna rozumieć pojęcia abstrakcyjne, takie jak śmierć, miłość, życie, kosmos, ale jego system emocjonalny i baza doświadczeń nie pozwalają mu jeszcze dobrze sobie z tym radzić – wyjaśnia psycholog. Ma poczucie, że nie rozumie świata, a świat nie rozumie jego. Rodzice przestają być dla niego autorytetem. Czuje się ciągle krytykowany i niewystarczająco dobry, by sprostać ich oczekiwaniom. Zdecydowanie bardziej identyfikuje się z rówieśnikami. Separuje się od rodziców za drzwiami własnego pokoju, ogranicza kontakty, odmawia wspólnych wizyt rodzinnych, zakupów, wyjazdów. Chce sam decydować o tym, w co się ubiera, jaką nosi fryzurę, jakiej słucha muzyki – To jego sposób wyrażania siebie, w który my – dorośli – nie powinniśmy ingerować – uważa psycholog.

Rozmowy kontrolowane

Separacja i silne dążenie do samostanowienia jest naturalnym elementem dorastania. Trzeba je zaakceptować. Jednak to nie to samo, co całkowite emocjonalne zamknięcie się nastolatka na relacje z rodzicami. Rolą rodziców jest dbanie o podtrzymywanie więzi z dorastającym dzieckiem, pomimo – jak się często wydaje – całkowitego braku zainteresowania tą kwestią z jego strony. W mleczną szybę, jaką usilnie odgradza się od nas dorastające dziecko, trzeba systematycznie pukać. – Warto inicjować rozmowy, proponować wspólne aktywności, pytać, jak się ma, jak radzi sobie w szkole, czy ma przyjaciół i czy czuje się szczęśliwy – mówi psycholog. To dla nastolatka sygnał, że mamy dla niego czas, jesteśmy gotowi do pomocy i naprawdę zainteresowani tym, co dzieje się w jego życiu.

Jeśli młody człowiek nie daje wciągnąć się w rozmowę, odrzuca wszelkie propozycje wspólnego spędzania czasu, jest smutny, apatyczny, drażliwy i prawie nie wychodzi ze swojego pokoju, rodzice mają prawo się o niego niepokoić.

Warto próbować o tym rozmawiać z dzieckiem. Można zacząć na przykład tak: Zauważyłem, że ostatnio jesteś smutny i zmęczony. Dobrze się czujesz? Czy mogę ci jakoś pomóc? Pamiętaj, że w każdej chwili możesz liczyć na moje wsparcie. Jeśli nie chcesz rozmawiać ze mną, to może chciałbyś porozmawiać z psychologiem?

SEEDS – nasiona dobrego samopoczucia

Przyczyną obniżonego nastroju i apatii, a także drażliwości może być niezdrowy styl życia, jaki często prowadzą młodzi ludzie. – Według amerykańskiego neuropsychologa Johna Ardena, autora modelu SEEDS, warunkiem dobrego funkcjonowania fizycznego i psychicznego jest pięć czynników: wsparcie społeczne, aktywność fizyczna, aktywność poznawcza, dieta i sen – wymienia dr Jarczewska-Gerc. Jeśli młody człowiek gra w gry komputerowe lub ogląda seriale do świtu, nie uprawia żadnej aktywności fizycznej, objada się śmieciowymi przekąskami nie ma szans, aby jego układ nerwowy funkcjonował prawidłowo. Trzeba czym prędzej to zmienić! 

Nieprzetworzona, bogata w błonnik dieta (czyli warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste) jest sprzymierzeńcem „dobrych” bakterii jelitowych, które – uczestnicząc w wytwarzaniu neuroprzekaźników i hormonów – wpływają na nastrój. – Aktywność fizyczna także poprawia nastrój poprzez stymulację wydzielania endorfin w mózgu, ale także pobudza produkcję i uwalnianie neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego BDNF (z ang. brain-derived neurotrophic factor). Odpowiada on za wzrost i regenerację nerwów, a także sprawność poznawczą, czyli pamięć, koncentrację, uczenie się – wyjaśnia psycholog. Dodatkowym wsparciem dla kondycji psychicznej młodego człowieka mogą być psychobiotyki, czyli wyselekcjonowane szczepy bakterii probiotycznych, które pozytywnie wpływają na nastrój, zmniejszając poziom lęku i depresji. Takie działanie mają np. szczepy Lactobacillus helveticus Rosell – 52 oraz Bifidobacterium longum Rosell– 175 (obecne w preparacie Sanprobi Stress).

Jeśli domowe sposoby podtrzymania więzi z dorastającym dzieckiem nie sprawdzają się, warto zasięgnąć rady profesjonalisty psychologa lub psychiatry dziecięcego. Być może przyczyną izolacji dziecka są problemy, które go przerastają np. zaległości szkolne, złe relacje z rówieśnikami lub przemoc. Pod uwagę trzeba też wziąć depresję czy stany lękowe, które wymagają leczenia.

Autorką tekstu jest Katarzyna Koper –  dziennikarka, popularyzatorka wiedzy o zdrowym stylu życia z dyplomem psychodietetyka. Fascynuje ją nutrigenomika, czyli wpływ niektórych składników pożywienia na ekspresję genów. Wierzy, że dobra dieta, umiar i aktywność fizyczna to filary długowieczności.

Przeczytaj więcej:

• Stres a miesiączka
• Jakie znaczenie dla mózgu mają jelita?
• Skóra w stresie

Stres i depresja mają wspólne synonimy: chandra, niepokój, dół, lęk. Pewnie dlatego często są mylone. Co więcej, depresja u dzieci i młodzieży może wyglądać zupełnie inaczej niż u dorosłych. Młodzi ludzie częściej odczuwają wiele emocji jednocześnie, takich jak smutek, złość i rozdrażnienie. Częste i nieprzewidywalne wybuchy złości mogą zostać przez rodziców zinterpretowane jako „typowe” zachowania nastolatka. Młodzież ma również tendencję do maskowania swojego obniżonego nastroju i zmęczenia przed najbliższymi. Pod przykrywką spędzania wielu godzin przed komputerem lub telefonem może się kryć brak siły do codziennych działań.

Objawy depresji

Nic dziwnego, że rodzice nie wiedzą, kiedy mogą pomóc dziecku sami, a kiedy powinni szukać pomocy u specjalisty. Warto wiedzieć, że depresja to choroba, a od obniżenia nastroju różni się m.in.:

• długością trwania,
• występowaniem dodatkowych objawów, takich jak: bezsenność lub nadmierna senność, utrata apetytu lub jego wzmożenie, anhedonia, czyli długotrwała utrata odczuwania przyjemności, poczucie winy, zaburzenia cyklu miesiączkowego,
• wpływem na codzienne funkcjonowanie: zmniejszona energia, problemy z koncentracją, brak chęci do nauki.

U młodzieży, częściej niż u dorosłych, dochodzi do problemów z koncentracją i pamięcią, samookaleczania jako metody rozładowywania napięcia, a także dolegliwości somatycznych np. bólów brzucha i biegunek lub zaparć.

Typowe i nietypowe objawy okresu dojrzewania

Ale jak rozróżnić, czy brak chęci do nauki wynika z powodu depresji czy to zwykła prokrastynacja (czyli tendencja do odwlekania swoich zadań w czasie, przekładania wszystkiego na nieokreślone później)? Poniżej ściąga, która pomoże w odróżnieniu zachowań naturalnych od niepokojących. 

Typowe zachowania nastolatka:

• zmienność nastroju,
• mniejsze zainteresowanie nauką i obowiązkami, sporadyczne wagary,
• eksperymenty z alkoholem i papierosami,
• potrzeba prywatności,
• skupienie się na wyglądzie zewnętrznym,
• popadanie w konflikty z rodzicami i nauczycielami,
• poszukiwanie wrażeń.

Co powinno zaniepokoić rodzica?

• długotrwała zmiana nastroju – ciągły smutek lub złość,
• brak możliwości skupienia się na nauce i zadaniach domowych, stałe unikanie szkoły,
• regularne sięganie po alkohol lub narkotyki,
• unikanie relacji z ludźmi, zamykanie się na całe dni w pokoju,
• zaburzenia odżywiania: głodzenie się, prowokowanie wymiotów, kompulsywne objadanie się,
• zachowania agresywne,
• autoagresja, myśli samobójcze.

Źródło: Jill H. Rathus; Alec L. Miller, DBT Skills Manual for Adolescents, New York, 2015.

Gdy zauważymy u dziecka któryś z niepokojących objawów, udajmy się z nim do pediatry, lekarza rodzinnego, psychologa lub psychiatry dziecięcego. Nieleczona depresja może prowadzić do śmierci. Co 100 minut nastolatek odbiera sobie życie, a samobójstwo jest trzecią najczęstszą przyczyną śmierci w wieku od 15. do 24. roku życia. Niestety tylko 30% chorych nastolatków jest poddawanych leczeniu, dlatego tak ważne jest aby obserwować swoje dziecko, rozmawiać z nim i reagować, gdy jeszcze jest na to czas.

Życie w ciągłym stresie

Stres ma wiele definicji, ale w psychologii obowiązuje teoria Lazarusa i Falkman, w której stres pojmuje się jako dynamiczną relację pomiędzy człowiekiem a niesprzyjającymi okolicznościami, do których człowiek stara się przystosować. Dochodzi do braku równowagi psychicznej i fizycznej, a podjęty wysiłek adaptacyjny jest próbą przywrócenia tej równowagi. Każdy inaczej reaguje na stres i to, co dla jednej osoby jest nieistotne, u innej może przekraczać jego granice. Wiek nastoletni charakteryzuje się stosunkowo małym obszarem wytrzymałości na stresory. Tym bardziej należy uważać, co się mówi do młodego człowieka, aby nie ignorować jego uczuć.

„Weź się w garść”, „inni mają gorzej”, „uśmiechnij się, a nie chodzisz taki skwaszony ciągle”, „wyjdź do ludzi, a nie siedzisz sam jak kołek”, „jak zwykle przesadzasz” – znacie te słowa-wytrychy? Często używamy ich bezwiednie, nie wiedząc, jak bardzo mogą dziecko zranić. Słowa te nakręcają jedynie spiralę stresu i wywołują poczucie winy – dziecko myśli, że jest coś z nim nie tak, jeśli jego emocje mówią coś innego niż jego rodzice.

Warto wiedzieć, że chroniczny stres może przyczynić się do powstawania depresji (Praag, 2005). Wywołuje wzrost poziomu kortyzolu, zwanego hormonem stresu, a także obniżenie poziomu serotoniny i dopaminy w mózgu, a są to neuroprzekaźniki, których niedobór notuje się w depresji. Jest i odwrotnie – o czym często zapominamy – depresja nasila stres. Zniekształcenia poznawcze, które obniżają zdolność radzenia sobie w codziennych sytuacjach oraz niska samoocena sprawiają, że chorująca osoba jest poddawana ciągłemu oddziaływaniu stresorów psychologicznych (Landowski, 2001). Niwelowanie objawów stresu jest więc pomocne także na tym etapie, jako wsparcie farmakoterapii.

Bibliografia:

1. Rathus J.H., Miller A.L., DBT Skills Manual for Adolescents, New York, 2015.
2. Chatizow J., „Depresja i samobójstwa dzieci i młodzieży”, Warszawa, 2018.
3. van Praag H. M. (2005). Can stress cause depression?. The world journal of biological psychiatry: The official journal of the World Federation of Societies of Biological Psychiatry, 6 Suppl 2, 5–22. https://doi.org/10.1080/15622970510030018
4. Landowski J., (2001b), Zespoły depresyjne – przewlekła aktywacja układu stresu., [w:] Dudek D., Zięba A., (red.), Depresja w chorobie niedokrwiennej, Kraków, Biblioteka Psychiatrii Polskiej, 25-35. 

Przeczytaj więcej:

• Z definicji zdrowy. Jaki jest współczesny nastolatek?
• Stres napędza apetyt.
• Poradź sobie z dołkiem.

Każdy z nas miewa lepsze i gorsze dni. Czasem jest to spowodowane wahaniami hormonów, stresem, nadmiarem obowiązków, nieprzewidzianą przykrością, przeciążeniem pracą czy dziesiątkami innych powodów. Taki nastrój często nazywamy dołkiem, chandrą, przygnębieniem i najczęściej mija tego samego lub następnego dnia (nie należy go mylić z depresją).

Jeśli czujesz, że dopada Cię dołek możesz poprawić swoje samopoczucie:

• Spróbuj się zmęczyć – wysiłek fizyczny (ćwiczenia, sprzątanie, spacer itp. ) podnosi poziom serotoniny.
• Weź ciepłą kąpiel z aromatycznymi olejkami, idź na masaż lub do kosmetyczki.
• Posłuchaj ulubionej muzyki – muzyka łagodzi stres i pomaga zapomnieć o przykrych wydarzeniach.
• Porozmawiaj z przyjaciółką – rozmowa o swoich problemach pomaga spojrzeć na sprawy z dystansu. Możesz też zadzwonić na numer 116 111, do bezpłatnego telefonu zaufania dla dzieci i młodzieży, który jest czynny całą dobę i porozmawiać ze specjalistą.
• Spraw sobie przyjemność – idź do kina lub na basen, kup sobie coś nowego, pobaw się z psem/kotem.

Pamiętaj:

• Myśl pozytywnie lub przynajmniej staraj się hamować negatywne myślenie.
• Nie rozpamiętuj porażek i przykrych zdarzeń – wyciągnij wnioski i IDŹ dalej.
• Stosuj dietę dobrą dla mózgu – jedz orzechy, banany, czekoladę, naturalny jogurt, jajka i zielone warzywa.
• Wypróbuj psychobiotyki – probiotyki wspierająca zdrowie psychiczne i obniżające stres.
• Często się uśmiechaj, oglądaj komedie, czytaj lekką literaturę.
• Bądź WYSTARCZAJĄCO dobry – perfekcjonizm to zaburzenie.
• Nie myśl o rzeczach, na które nie masz wpływu – nie oglądaj Wiadomości, nie czytaj smutnych historii, unikaj negatywnych emocji.
• Zadbaj o odpowiednią ilość snu (7-8 godzin na dobę); warto też uciąć sobie 15-30 min. drzemkę w ciągu dnia.
• Naucz się relaksować – spróbuj techniki świadomego oddychania, napinania i rozluźniania mięśni, zapisz się na jogę.
• Regularność czynności i uporządkowany tryb życia wpływa pozytywnie na samopoczucie.
• Staraj się nie odkładać niczego na później – lepiej szybko wszystko załatwić i mieć to z głowy, niż wciąż myśleć o tym, że coś jest do zrobienia.

I pomyśl, że nawet najdłuższa żmija mija

Tekst: Joanna Chatizow, specjalista zdrowia publicznego