NASTOLATEK W STRESIE

Kampania edukacyjna dotycząca walki ze stresem nastolatków

‹ Vaping nie jest niewinną chmurką. Coraz więcej nastolatków wpada w pułapkę e-papierosów

Miało być „tylko dla smaku”.
Miało być „tylko na stres”.
Miało być „przecież to nie papierosy”.

A potem okazuje się, że bez tego małego urządzenia trudno wytrzymać przerwę w szkole, drogę do domu, wieczór, gorszy dzień, napięcie przed sprawdzianem, kłótnię z rodzicami czy zwykłą samotność.

Vaping wśród młodzieży przestał być marginesem. Stał się codziennością. I właśnie to powinno nas niepokoić najbardziej — bo kiedy coś staje się modne, pachnące, kolorowe i „normalne”, łatwo przestać widzieć w tym uzależnienie.

Młodzież w Polsce sięga po e-papierosy naprawdę często

Dane są alarmujące. Według badania GYTS 2022, w Polsce 22,3% młodzieży w wieku 13–15 lat używa papierosów elektronicznych. To niemal co czwarty-piąty nastolatek w tej grupie wiekowej. Dla porównania, tradycyjne papierosy paliło w tym badaniu 11,7% młodych osób — czyli wyraźnie mniej.

Jeszcze mocniej wybrzmiewają wyniki ESPAD 2024. Wśród uczniów w wieku 15–16 lat używanie e-papierosów kiedykolwiek w życiu deklarowało 56,7%, a używanie w ciągu ostatnich 30 dni — 37,2%. W starszej grupie, 17–18 lat, było to odpowiednio 69,5% i 50,9%. W porównaniu z 2019 rokiem odsetki używania e-papierosów w ostatnich 30 dniach wzrosły w obu grupach.

To nie jest już więc temat „pojedynczych przypadków”. To zjawisko masowe.

Dlaczego tak łatwo wpaść w tę pułapkę?

Bo e-papierosy zostały zaprojektowane tak, by nie kojarzyć się z zagrożeniem.

Nie pachną jak dym papierosowy. Nie zostawiają tak intensywnego zapachu na ubraniach. Często mają słodkie, owocowe, deserowe aromaty. Wyglądają nowocześnie, estetycznie, czasem wręcz jak gadżet. Dla nastolatka to ogromna różnica: coś, co pachnie mango, gumą balonową czy watą cukrową, nie budzi takiego alarmu jak zwykły papieros.

I właśnie tu tkwi problem.

Według raportu o używaniu produktów nikotynowych przez młodzież w Polsce, 73% młodych osób używających produktów nikotynowych weszło w nałóg przez smakowe e-papierosy, a 63% dzieci wskazuje, że to owocowe i słodkie smaki są głównym elementem przyciągającym do tych wyrobów. Ponad połowa sięga po taki produkt z ciekawości smaku.

Podobny obraz pokazują dane międzynarodowe. WHO zwraca uwagę, że słodkie smaki i atrakcyjny marketing szczególnie silnie przyciągają młodych ludzi do produktów nikotynowych. Z kolei CDC podaje, że wśród amerykańskich uczniów używających e-papierosów blisko 9 na 10 korzysta z produktów smakowych, a dostępność takich smaków jest jedną z głównych przyczyn sięgania po e-papierosy.

Smak i zapach nie są więc drobiazgiem. One obniżają czujność, ułatwiają eksperymentowanie i mogą wzmacniać ryzyko uzależnienia, bo produkt przestaje kojarzyć się z czymś odpychającym, a zaczyna z czymś przyjemnym, lekkim i „bezpiecznym”.

To nie jest tylko nawyk. To może być uzależnienie

Mózg nastolatka nadal się rozwija. A nikotyna nie jest obojętna dla rozwijającego się układu nerwowego. Przeglądy naukowe podkreślają, że okres dojrzewania jest czasem szczególnej podatności na rozwój uzależnienia od nikotyny, a ekspozycja w tym wieku może prowadzić do trwałych zmian w funkcjonowaniu układów związanych z nagrodą, stresem i emocjami.

To ważne, bo wielu dorosłych nadal myśli o vapowaniu jak o „złym nawyku”, a nie jak o realnym zagrożeniu uzależnieniem. Tymczasem młodzi ludzie nie zawsze rozpoznają moment, w którym „używam czasem” zmienia się w „potrzebuję”. W polskich danych widać też niepokojący rozdźwięk: ogromna część młodzieży zna zagrożenia, ale to nie chroni jej przed sięganiem po produkty nikotynowe.

Bo sama wiedza często nie wystarcza, gdy po drugiej stronie stoi stres, napięcie, potrzeba ulgi i presja grupy.

„To pomaga mi się uspokoić” — czyli vaping jako regulator stresu

Wielu nastolatków nie sięga po e-papierosa dlatego, że chce się uzależnić. Sięga, bo chce na chwilę poczuć ulgę.

Po trudnym dniu.
Po hejcie w sieci.
Po sprzeczce w domu.
Po tygodniach przeciążenia szkołą, ocenami, relacjami i poczuciem, że trzeba ciągle dawać radę.

Badania pokazują, że stres w okresie dojrzewania może sprzyjać używaniu nikotyny i wiąże się także z większym ryzykiem problemów emocjonalnych. Naukowcy podkreślają, że ograniczanie stresu młodzieży może być ważnym elementem zmniejszania ryzyka nadużywania nikotyny.

To bardzo ważna perspektywa. Bo jeśli chcemy naprawdę chronić młodzież przed używkami, nie wystarczy tylko mówić: „nie rób tego”. Trzeba też zapytać:
co takiego dzieje się w ich życiu, że tak bardzo potrzebują ulgi?

Zakazy są potrzebne — ale same nie wystarczą

W Polsce temat e-papierosów trafił już wyraźnie na poziom państwowych regulacji. 10 marca 2026 r. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy zakładający zakaz sprzedaży jednorazowych papierosów elektronicznych — zarówno z nikotyną, jak i bez niej. Projekt trafił do Sejmu jako druk nr 2362. Oznacza to, że kierunek zmian jest jasny, ale na dziś mówimy jeszcze o projekcie będącym w procesie legislacyjnym, a nie o w pełni obowiązującym już zakazie.

To rozróżnienie ma znaczenie. W praktyce można dziś uczciwie powiedzieć tak: Polska zmierza w stronę zakazu sprzedaży jednorazowych e-papierosów i większych ograniczeń, ale urządzenia wielorazowe nadal mają pozostać dostępne.

I właśnie dlatego nie możemy łudzić się, że sam zakaz jednorazówek rozwiąże problem. Owszem, może ograniczyć część impulsywnych zakupów i dostępność najbardziej „kuszących” produktów. Ale jeśli nastolatek nadal będzie żył w przewlekłym napięciu, samotności, przeciążeniu i bezradności, sięgnie po coś innego. Czasem po wielorazowego vape’a. Czasem po alkohol. Czasem po kolejną używkę, która obieca szybkie odcięcie od emocji.

Co naprawdę chroni młodych ludzi?

Chroni ich nie tylko zakaz. Chroni ich także:

W tym kontekście warto mówić również o psychobiotykach — czyli wybranych szczepach bakterii probiotycznych badanych pod kątem wpływu na oś jelito–mózg i dobrostan psychiczny. Przeglądy badań dotyczących dzieci i młodzieży sugerują, że interwencje psychobiotyczne mogą wspierać obniżanie poziomu stresu i lęku u części młodych osób, choć wyniki nie są jeszcze na tyle jednoznaczne, by traktować je jako samodzielne rozwiązanie problemów psychicznych czy uzależnień.

To ważne: psychobiotyki nie są „lekiem na vaping”. Ale mogą być jednym z elementów szerszej profilaktyki zdrowia psychicznego — obok psychoterapii, wsparcia rodziców, higieny snu, aktywności fizycznej, redukcji przeciążenia i budowania bezpiecznych relacji. Jeśli nastolatek lepiej radzi sobie ze stresem, napięciem i emocjami, maleje ryzyko, że będzie szukał ulgi w nikotynie.

Zamiast pytać: „Dlaczego to robisz?”, warto zapytać: „Z czym sobie nie radzisz?”

To może być najważniejsze pytanie.

Bo za vapowaniem często nie stoi bunt.
Stoi zmęczenie.
Presja.
Wstyd.
Lęk.
Przeciążenie.
Samotność, której nikt nie zauważył.

Jeśli chcemy naprawdę pomóc młodzieży, musimy przestać patrzeć na e-papierosa wyłącznie jak na „zły wybór”. Dla wielu nastolatków to jest po prostu zły sposób radzenia sobie z bardzo trudnym napięciem.

A to oznacza, że odpowiedź też musi być szersza: edukacja, regulacje, ograniczanie atrakcyjności smaków, wsparcie psychiczne, realna profilaktyka stresu i budowanie środowiska, w którym młody człowiek nie musi zaciągać się nikotyną, żeby choć przez chwilę poczuć ulgę.

Na koniec

Nie, vaping nie jest niewinną chmurką.
Nie, owocowy smak nie czyni go bezpiecznym.
Nie, zakaz jednorazówek nie rozwiąże wszystkiego.

Ale tak — możemy zrobić bardzo dużo, żeby młodzi ludzie rzadziej sięgali po używki.
Musimy tylko w porę zauważyć, że pod kolorową obudową e-papierosa często kryje się coś znacznie poważniejszego: cierpienie, napięcie i ogromna potrzeba ulgi.

Tekst: Joanna Chatizow – spesjalistka zdrowia publicznego

Źródła

  1. Global Youth Tobacco Survey (Poland 2022) – dane o używaniu wyrobów tytoniowych i e-papierosów przez młodzież 13–15 lat.
  2. Raport ESPAD Polska 2024 – dane o używaniu e-papierosów przez młodzież 15–16 i 17–18 lat.
  3. Raport „Co pali polska młodzież” – dane o roli smaków w inicjacji i atrakcyjności e-papierosów.
  4. WHO Europe – materiały o wpływie smaków i marketingu na używanie e-papierosów przez młodych ludzi.
  5. CDC – dane o popularności smakowych e-papierosów wśród młodzieży.
  6. Rządowy projekt zmian w Polsce dotyczący zakazu sprzedaży jednorazowych e-papierosów; druk sejmowy nr 2362.
  7. Przeglądy naukowe o związku stresu, dojrzewania i podatności na uzależnienie od nikotyny.
  8. Przeglądy badań nad psychobiotykami u dzieci i młodzieży.